भोजराज संजेल – संविधान दिवस नेपालका लागि मात्र होइन, प्रत्येक नेपालीका लागि विशेष दिन हो। यो दिनले हामीलाई हाम्रो लोकतान्त्रिक उपलब्धि सम्झाउँछ, नागरिक अधिकारको मूल्य सम्झाउँछ, र हामीले कस्तो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ भन्ने चेतना दिन्छ। संविधान दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ कि हाम्रो गणतन्त्र, संघीयता र स्वतन्त्रता सजिलै आएको होइनस यी सबै अधिकारका लागि धेरैले जीवन, समय र श्रम खर्च गरेका छन्।

नेपालको राजनीतिक यात्रा लामो, जटिल र चुनौतीपूर्ण रह्यो। २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनले पहिलोपटक जनताको सहभागिता र अधिकारको आधार तयार गर्‍यो। २०४६ सालको जनआन्दोलनले लोकतन्त्रलाई पुनः सुदृढ पार्‍यो, तर त्यसपछिका वर्षहरूमा राजनीतिक अस्थिरता, दलगत कलह र प्रशासनिक कमजोरीले वास्तविक कार्यान्वयनलाई प्रभावित पार्‍यो। २०६२र६३ को दोस्रो जनआन्दोलनले राजतन्त्रको अन्त्य, गणतन्त्रको स्थापना र संविधान निर्माणको बाटो खोल्‍यो। यसरी हामीले आधुनिक नेपालको संविधानको आधार तयार पार्‍यौं, जसले नागरिकको अधिकार, राज्यको संरचना, न्याय र समानता सुनिश्चित गर्ने प्रतिज्ञा गर्छ।

संविधान दिवसको महत्व केवल ऐतिहासिक उपलब्धि सम्झाउने मात्र होइन। यो हामी सबै नागरिकका लागि चेतना हो कि अधिकार पाउनु मात्र पर्याप्त छैनस त्यसलाई जिम्मेवारीसाथ प्रयोग गर्नु पनि अनिवार्य छ। संविधानले नागरिकलाई न्याय, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र समान अवसर सुनिश्चित गर्ने दायित्व राज्यलाई दिएको छ, तर कार्यान्वयन अझै चुनौतीपूर्ण छ। अनेक विभाग र कार्यालयहरूमा सेवा पहुँच असमान छ, भ्रष्टाचार र ढिलाइले काम प्रभावित बनाउँछ।

मेरो दृष्टिमा, संविधान दिवसले हामीलाई नागरिकको सक्रिय सहभागिता, जिम्मेवारी र सचेतनाको महत्त्व सम्झाउँछ। नागरिकले केवल अधिकारको कुरा मात्र गर्न सक्दैनन्स उनीहरूले समाजमा सकारात्मक योगदान दिनुपर्छ, भ्रष्टाचार र अन्याय विरुद्ध आवाज उठाउनुपर्छ, र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, शिक्षा र रोजगारीका क्षेत्रमा सचेत नागरिकले मात्र प्रभावकारी नीति निर्माण र विकासका कार्यक्रमलाई सफल बनाउन सक्छ।

आजको नेपालमा संविधानले संघीयता, बहुदलीय लोकतन्त्र र मानवअधिकार सुनिश्चित गरेको छ। तर यथार्थमा, सेवा वितरण अझै चुनौतीपूर्ण छ। न्याय, शिक्षा, स्वास्थ्य र स्थानीय प्रशासनमा नागरिकले सहज पहुँच पाउनुपर्छ। मोबाइल एप, वेबसाइट, बहुच्यानल काउन्टर, डिजिटल अभिलेख र सार्वजनिक(निजी साझेदारीमार्फत यी सेवा सुधार्न सकिन्छ। कर्मचारी प्रशिक्षण, प्रक्रिया सरलीकरण र पारदर्शिता सुनिश्चित गर्नु पनि पुनर्निर्माण र सुधारको अभिन्न हिस्सा हो।

संविधान दिवसले हामीलाई भविष्यको जिम्मेवारी सम्झाउँछ। हामीले पाएको अधिकार केवल हाम्रो लागि नभई समाजको हितका लागि पनि हो। समानता, न्याय, पारदर्शिता र नागरिक सहभागिता सुनिश्चित गर्दै, नयाँ पुस्तालाई सशक्त बनाउँदै, लोकतन्त्रलाई स्थायित्व दिने जिम्मेवारी हामी सबैको हो।

यो दिवसले संकटसँगै अवसर पनि देखाउँछ। केवल ऐतिहासिक उपलब्धि सम्झिनु पर्याप्त छैनस हामीले सिक्नुपर्छ कि संविधानलाई जीवन्त बनाउनका लागि नागरिकको सक्रियता, सेवा सुधार, पारदर्शिता र नवप्रवर्तन आवश्यक छ। यदि योजनाहरू राम्ररी लागू भए, नेपालमा भविष्यमा आधुनिक, सुरक्षित, र दिगो प्रशासनिक संरचना निर्माण गर्न सकिन्छ।

संक्षेपमा, संविधान दिवस हाम्रो साझा उपलब्धि हो। यसले हामीलाई सम्झाउँछ, स्वतन्त्रता, समानता र न्यायको मूल्य संरक्षण गर्नु मात्र होइन, सक्रिय नागरिक भएर जिम्मेवारी निभाउनु पनि आवश्यक छ। यही जिम्मेवारी र सहभागिताले मात्र हाम्रो संविधानलाई कागजमा सीमित नभई समाज र राष्ट्रको वास्तविक आधार बनाउनेछ।