प्रसिद्ध रेग्मी – कसैले भन्याे — “देश बनाउने सपना बोकेका हुन् विद्यार्थी, तर जब देशले तिनलाई सपनै बाँड्दैन, उनीहरू झनै टाढा जान्छन्।”

आज, हाम्रा विश्वविद्यालयहरूबाट डिग्रीभन्दा अघि टिकट छापिन्छ — विदेश गइरहन पाइने छुट्टै ‘प्रवेशपत्र’। हामीले सोध्नुपर्छ — के नेपाल अब केवल एक शैक्षिक ट्रान्जिट मात्र बन्न पुगेको हो?

१. शिक्षा पलायन : राष्ट्रको मौन वेदना

पछिल्ला वर्षहरूमा हजारौं युवाहरू ‘विद्यार्थी भिसा’को नाममा विदेशी भूमिमा पाइला चालिरहेका छन्। यो प्रवृत्ति केवल व्यक्तिगत आकांक्षाको कथा होइन, यो राष्ट्रको सामूहिक असमर्थताको करुण बयान हो।

जब एक शिक्षित युवा आफ्नो ज्ञान, श्रम र सपना लिएर देश छाड्छ, तब नेपालले केवल नागरिक गुमाउँदैन — ऊ आगामी सम्भावनाको एउटा अध्याय पनि गुमाउँछ।

२. किन छाड्दैछन् देश? – कारणहरू सतहभन्दा गहिरा छन्

पाठ्यक्रमको स्थायित्व र परिवर्तनको अभाव

आजको युग कृत्रिम बुद्धिमत्ताको हो, तर हाम्रा पाठ्यपुस्तकहरू अझै दशकअघिका छन्। शिक्षालय ‘ज्ञानस्थल’ होइन, ‘पाठ्यस्मृति स्थल’ जस्ता भएका छन्।

राजनीतिक संक्रमण र अकर्मण्य प्रशासन
विश्वविद्यालयहरूमा नेतृत्वको रिक्तता, नियुक्तिमा पक्षपात, र विद्यार्थीको भविष्यमा अनिश्चितता — यी सबैले विश्वासको क्षरण गराइरहेछन्।

सीपभन्दा प्रमाणपत्रको व्यापार
शिक्षाको उद्देश्य केवल डिग्री होइन, दक्षता हो। तर हाम्रा विश्वविद्यालयहरूले दक्ष जनशक्ति होइन, ‘डिग्रीधारी बेरोजगार’ उत्पादन गरिरहेका छन्।

आकर्षक अवसरको बाहिरी संसार
जब युवाले नेपालमा भविष्य देख्दैन, तब ऊ नदेखिएको सम्भावनाको खोजीमा विदेशतिर जान्छ। आत्मसम्मानभन्दा बढी सुरक्षित जीवनको खोजीमा।

३. परिणाम : बुद्धिको पलायन, भरोसाको पतन

यो पलायन केवल भौगोलिक सर्ना होइन, यो त “बुद्धिको निर्गमन र राष्ट्रिय भरोसाको बिसर्जन” हो।
जब राष्ट्रको प्रतिभा राष्ट्रभित्रै पलाउन सक्दैन, तब स्वाभिमान राष्ट्रनिर्माणको शक्ति होइन, केवल भाषणको विषयमात्र रहन्छ।

विदेशमा अध्ययन गर्न गएका मध्ये धेरै फर्किँदैनन्। जो फर्कन्छन्, तिनीहरूलाई देशले उचित सम्मान दिन सक्दैन। यस्तो स्थितिमा, राष्ट्र कति वर्ष टिक्छ केवल ‘भावनात्मक राष्ट्रवाद’ को भरमा?

 

४. के गर्न सकिन्छ? – उत्तरदायित्व हामी विद्यार्थी नेताहरूको काँधमा

– शिक्षा प्रणालीको आमूल पुनरावलोकन
व्यवहारिक, नवप्रवर्तनकेन्द्रित र स्थानीय आवश्यकता अनुरूपको पाठ्यक्रम निर्माण गर्नुपर्छ।

– राजनीतिक शुद्धीकरण र जवाफदेही नेतृत्व
क्याम्पसहरू राजनीतिमा रस्साकस्सी होइन, बहस र नेतृत्व कौशलको प्रयोगशाला बन्नुपर्छ।

– विद्यार्थीलाई देशमै अवसर देखिने बनाउने वातावरण
स्टार्टअप, अनुसन्धान अनुदान, स्थानीय नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

– विदेशबाट फर्किने युवाको सम्मान र उपयोग
उनीहरूको ज्ञानलाई व्यवस्थागत रूपमा समाहित गरेर देशभित्रै परिवर्तनको इन्जिन बनाउनु आवश्यक छ।
—

उपसंहार : यो लडाइँ ‘पासपोर्ट’ र ‘परिवर्तन’बीचको हो

विद्यार्थीले विदेश जानु अपराध होइन। ज्ञान जहाँ पाउन सकिन्छ, त्यहाँ जानु स्वाभाविक हो। तर जब देशभित्रको हरेक होनहार युवाले आफूलाई यहीँ असुरक्षित महसुस गर्न थाल्छ, त्यो राष्ट्रिय आपत हो।

विद्यार्थीलाई रोकेर होइन, उनीहरूको भरोसा जितेर रोक्न सकिन्छ। हाम्रो काम देशलाई जेल जस्तो बनाउने होइन, अवसरहरूको बगैँचा बनाउने हो।

शिक्षा पलायन रोक्ने कि शिक्षालाई पलायन गराउने?
निर्णय हामीले गर्नुपर्ने हो — आजै, अहिले।